usability.edu.pl
vademecum użyteczności i dostępności
serwisów internetowych

Badania inspekcyjne

Metody inspekcyjne

Ocena heurystyczna

Ocena heurystyczna jest odmianą inspekcji użyteczności, w której eksperci z tej dziedziny dokładnie analizują serwis internetowy i oceniają każdy jego element pod kątem zgodności z powszechnie uznanymi wytycznymi web usability. Lista heurystyk branych pod uwagę w badaniu jest ustalana na początku badania, aby ujednolicić metodologię stosowaną przez różnych specjalistów. Przykładem może być wykorzystanie 10 podstawowych heurystyk postulowanych przez Jakoba Nielsena:

  • Widoczność statusu systemu. Serwis WWW w adekwatny sposób i w odpowiednim czasie powinien informować użytkownika o aktualnym statusie i trwających operacjach.
  • Zgodność między systemem a rzeczywistością. Serwis powinien podążać za konwencjami przyjętymi w życiu codziennym, prezentując treści w naturalnym i logicznym porządku oraz w języku naturalnym dla użytkownika.
  • Kontrola i swoboda użytkownika. Użytkownik musi mieć poczucie kontroli nad działaniem serwisu internetowego i swobody swoich poczynań. W szczególności do cofania i powtarzania swoich działań.
  • Zachowanie spójności i przestrzeganie standardów.
  • Zapobieganie błędom. Należy skupić się na prewencyjnej eliminacji sytuacji prowadzących do powstawania błędów.
  • Minimalizacja obciążenia pamięci użytkownika. Użytkownicy nie powinni być zmuszeni do pamiętania istotnych informacji związanych z obsługą serwisu WWW. Wszelkie instrukcje powinny być widoczne lub w łatwy sposób dostępne w każdej chwili.
  • Elastyczność i wydajność korzystania z serwisu.
  • Estetyka i umiarkowanie. Wszelkie elementy i informacje, które nie są w danej chwili niezbędne dla realizacji celów użytkownika, mogą wpływać na obniżenie użyteczności serwisu internetowego.
  • Wsparcie użytkownika w rozpoznawaniu, diagnozowaniu i rozwiązywaniu błędów. Komunikaty o błędach powinny w prosty i jednoznaczny sposób informować użytkownika o zaistniałym problemie, jego przyczynach i sugerowanym rozwiązaniu.
  • Pomoc i dokumentacja. Zwięzła i treściwa pomoc oraz dokumentacja serwisu powinna być łatwo dostępna dla użytkownika.

Eksperci uczestniczący w badaniu przeprowadzają analizę indywidualnie, aby nawzajem nie zakłócać swojej oceny. Swoje spostrzeżenia gromadzą oni w niezależnych raportach. Po zakończeniu gromadzą się oni ponownie, aby porównać swoje spostrzeżenia i przedyskutować kwestie sporne. Na końcu tworzony jest raport sumaryczny, gromadzący wszystkie zgłoszone problemy oraz wskazujący na rozbieżności zdań między badaczami. Raport powinien jasno wskazywać które wytyczne Web usability zostały naruszone, niekoniecznie jednak musi wiązać się to z sugerowaniem rozwiązań dla tych problemów.

Choć metoda ta może znaleźć zastosowanie na dowolnym etapie prac nad serwisem internetowym, najczęściej stosuje się ją na wczesnym etapie projektu, ponieważ eksperci mogą przeprowadzić efektywną analizę korzystając jedynie z wczesnego prototypu lub specyfikacji projektu.1

Wędrówka poznawcza

Jest to technika inspekcyjnej oceny użyteczności, w której ekspert wcielając się w rolę użytkownika przechodzi przez kolejne kroki scenariuszy użycia. Każdy krok wykonywany przez użytkownika na drodze do realizacji zamierzonego zadania jest dokładnie analizowany. Ocenie podlega także płynność całego procesu.2 Pozwala to na lepsze zrozumienie celów działania użytkownika, wczesne odkrycie barier i trudności w procesie realizacji zadań oraz ogólnej optymalizacji i uproszczeniu tego procesu.3

Zanim przeprowadzenie „wędrówki poznawczej” będzie możliwe, konieczne jest przygotowanie scenariuszy zadań, jakie użytkownik może realizować w serwisie internetowym, w drodze do realizacji swoich celów. Scenariusze mogą być konstruowane przez ekspertów już na podstawie wczesnej specyfikacji wymagań serwisu.

Grupowe wędrówki poznawcze to spotkania podczas których użytkownicy, projektanci oraz eksperci usability wspólnie przechodzą przez kroki scenariuszy realizacji różnych zadań przez użytkownika w serwisie internetowym. Każdy krok jest omawiany i oceniany pod różnymi względami. Zasadniczą zaletą wykorzystania tej metody jest otrzymanie informacji zwrotnej od osób o bardzo zróżnicowanych kompetencjach i punktach widzenia. Dyskusja i interakcje między tak różnorodnymi uczestnikami badania może niespodziewane efekty i zwrócić uwagę na problemy dotąd nie brane pod uwagę.

Z uwagi na ten odkrywczy charakter, oparty o różnorodne opinie i preferencje, metoda ta znajduje najlepsze zastosowanie we wczesnym stadium projektowania serwisu internetowego.4

Formalna inspekcja użyteczności

Metodologie wykorzystywane przy formalnych inspekcjach oprogramowania (nazywanych potocznie inspekcjami kodu) mogą z powodzeniem zostać dostosowane do potrzeb badania użyteczności serwisów internetowych, w szczególności zaś wykrywania ograniczeń i barier w tym obszarze. Dzięki wysokiemu stopniowi sformalizowania, inspekcje te mogą dostarczać danych ilościowych, które mogą być analizowane za pomocą metod statystycznych.

Metoda ta może uwzględniać wykorzystanie aspektów charakterystycznych dla innych metod, jak heurystyk czy tzw. wycieczki poznawczej, przy czym nacisk kładziony jest nie na zagadnienia poznawcze, ale na wykrywanie defektów.

Badanie prowadzone jest przez interdyscyplinarny zespół, złożony z osób zaangażowanych w różnych obszarach rozwoju serwisu internetowego lub w inny sposób z nim związanych. Inspektorzy analizują przedmiot badania samodzielnie, rejestrując wszystkie wykryte defekty korzystając ze standaryzowanych formularzy. Następnie inspektorzy gromadzą się na spotkaniu, na którym wspólnie przechodzą przez wszystkie scenariusze zadań realizowanych przez użytkownika, na bieżąco zgłaszając ograniczenia użyteczności dostrzeżone na danym etapie. W wyniku dyskusji, często na tym etapie dostrzegane są również nowe problemy. Wspólnie inspektorzy decydują które defekty i w jaki sposób mają zostać zarejestrowane w raporcie, który stanie się podstawą do rozwiązania zgłoszonych problemów. Na tym etapie należy powstrzymać się od sugerowania konkretnych rozwiązań problemów lub obrony przed pojawiającą się krytyką, ponieważ wpłynęłoby to jedynie negatywnie na osiągnięcie celu tej metody jakim jest sporządzenie szerokiej listy potencjalnych defektów usability. Ostatnim krokiem może być natomiast nadanie priorytetów poszczególnym problemom, w celu ustalenia rozwiązaniem których z nich należy zająć się w pierwszej kolejności. Podobnie jak w przypadku innych metod inspekcyjnych, wyniki badania najlepiej zweryfikować przy pomocy testów z użytkownikami.5

Inspekcja funkcjonalności

Wyłącznym celem przeprowadzenia tego badania jest analiza funkcjonalności dostępnych w ramach serwisu internetowego. Punktem wyjścia jest zawsze cel, do którego osiągnięcia dąży użytkownik, a analizowane są nie elementarne funkcjonalności, ale ich sekwencje, które użytkownik wykorzystuje w toku realizacji zadań.6 Każdy z zaproponowanych zestawów funkcjonalności jest oceniany pod kątem ich dostępności, łatwości w zrozumieniu, intuicyjności, nazewnictwa oraz ogólnej przydatności.

Jedną z technik zastosowania tej metody jest podjęcie próby dokumentacji każdego scenariusza realizacji przez użytkownika określonego zadania przy wykorzystaniu danej funkcjonalności, w postaci jednoznacznych procedur. Jeżeli opisanie skorzystania z funkcjonalności za pomocą jednoznacznych procedur jest trudne, funkcjonalność ta może sprawiać trudności użytkownikowi.

Metoda ta znajduje zastosowanie w średnio zaawansowanym etapie rozwoju serwisu internetowego, kiedy znany jest już zbiór funkcjonalności serwisu, jednak chcemy poznać stopień ich użyteczności.7

Inspekcja spójności

Inspekcja spójności analizuje spójność wewnętrzną różnych obszarów, elementów czy funkcjonalności w obrębie serwisu internetowego. Jej celem jest wykrycie nieuzasadnionego zróżnicowania wśród takich elementów serwisu jak wygląd i sposób działania interfejsu użytkownika, organizacja i głębokość nawigacji oraz innych.8

Inspekcję rozpoczyna się od analizy spójności wykonywanej przez eksperta w dziedzinie użyteczności. Problemy wskazane w raporcie eksperckim są następnie omawiane przez grupę roboczą, utworzoną z przedstawicieli grup twórców poszczególnych obszarów serwisu internetowego. W celu usunięcia niespójności konieczne jest uzyskanie jednogłośnego porozumienia, co do zmian, które należy w poszczególnych obszarach wprowadzić.

Metodę tą najlepiej jest stosować we wczesnej fazie projektowania serwisu internetowego, kiedy usunięcie wykrytych niespójności nie pociąga jeszcze za sobą znaczących zmian i nie wiąże się ze znacznymi kosztami. Idealnym momentem jest więc przeprowadzenie analizy spójności jako zwieńczenia wczesnych prac projektowych, przed przystąpieniem do dalszego rozwoju serwisu.9

Inspekcja standardów

Inspekcja standardów służy zbadaniu zgodności serwisu internetowego z określonymi standardami branżowymi. Może to oznaczać m.in. badanie zgodności z różnorodnymi standardami zalecanymi przez konsorcjum W3C, czy też zgodność z zaleceniami przepisów prawa, jak poprawka Section 508 w Stanach Zjednoczonych. Badanie to musi być przeprowadzane przez osobę o eksperckich kompetencjach w obszarze wybranego standardu. Najlepszym momentem na wykorzystanie tej metody jest średnie stadium zaawansowania w rozwoju serwisu internetowego, celem sprawdzenia czy dotychczas wykonana praca jest zgodna z wybranym standardem.10

Listy kontrolne

Listy kontrolne ułatwiają weryfikację, czy różnorodne konwencje, najlepsze praktyki i wytyczne użyteczności i dostępności serwisów internetowych są brane pod uwagę w procesie projektowania i rozwoju serwisu. Listy kontrolne znajdują zastosowanie w szerokim wachlarzu rozbudowanych metod badania użyteczności jak ocena heurystyczna czy inspekcja spójności.

Pierwszym krokiem jest podjęcie decyzji, wobec jak rozbudowanej listy kontrolnej będziemy analizowali serwis internetowy. Ponieważ korzystanie z nadmiernie długich list wytycznych prowadzi do znacznego wzrostu kosztów badania, zaleca się korzystania z krótszych list uwzględniających jedynie najważniejsze obszary.

Metody inspekcyjne najlepiej stosować w celu szybkiego wykrycia szeregu oczywistych problemów użyteczności przed przystąpieniem do właściwych testów z użytkownikami.11 Konieczne jest jednak jednoczesne zwrócenie uwagi na wady metod inspekcyjnych prowadzonych przez ekspertów branżowych. Często identyfikowane są problemy, które w rzeczywistości nie ograniczają użyteczności serwisu internetowego, lub ich znaczenie jest nieistotne. Z drugiej zaś strony, niewielka grupa inspektorów rzadko jest w stanie dostrzec wszystkie faktyczne trudności, których wykrycie będzie możliwe dopiero w toku testów z użytkownikami.

1 Zob. J. Hom, Heuristic Evaluation, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/heuristic.htm, [06.08.2010].

2 Zob. J. Andrzejewski, Wędrówka poznawcza – cognitive walkthrough, Webusability.pl, 23 grudnia 2007, http://www.webusability.pl/2007/12/23/wedrowka-poznawcza/, [07.08.2010].

3 Zob. J. Hom, Cognitive Walkthrough, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/cognitiv.htm, [06.08.2010].

4 Zob. S. Riihiaho, The Pluralistic Usability Walk-Through Method, http://www.soberit.hut.fi/~sri/pluralistic.pdf, [06.08.2010].

5 Zob. J. Hom, Formal Usability Inspections, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/frmlinsp.htm, [06.08.2010].

6 Zob. J. Nielsen, Summary of Usability Inspection Methods, Useit.com, http://www.useit.com/papers/heuristic/inspection_summary.html, [06.08.2010].

7 Zob. J. Hom, Feature Inspection, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/ftrinsp.htm, [06.08.2010].

8 Zob. Consistency inspection, Usability First, http://www.usabilityfirst.com/glossary/consistency-inspection/, [06.08.2010].

9 Zob. J. Hom, Consistency Inspections, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/consist.htm, [06.08.2010].

10 Zob. J. Hom, Standards Inspections, The Usability Methods Toolbox, http://usability.jameshom.com/stdinsp.htm, [06.08.2010].

11 Zob. Research-Based Web Design & Usability Guidelines, op. cit., s. 194, [24.08.2010].

Przejdź do następnego rozdziału: Metody testów z użytkownikami »